متخبّران ( 1 ) كرد با مكلَّفان كه چيزى ندانند تا بدانند ، و صورت تكليف و صورت امتحان است . عبد اللَّه عمر گفت : از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - در اين آيت كه : * ( لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ) * ، اى اروع ( 2 ) عن محارم اللَّه و اسرع في طاعة اللَّه ، يا ( 3 ) كيست كه او ( 4 ) ورعتر است از معصيت و كار كننده‌تر است بر طاعت . عبد اللَّه عبّاس گفت : تا كه مطيعتر است . مقاتل گفت : تا كه متّقى ( 5 ) تر است . حسن گفت : تا هر كه زاهدتر است و قويتر است بر ترك دنيا . * ( وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ ) * ، و اگر گويى كه شما را از پس مرگ زنده خواهند كرد ، كافران گويند : اين نيست مگر جادوى روشن ، آشكارا . * ( هذا ) * ، اشارت است به قول و بر قراءت آن كس كه خواند ساحر ( 6 ) ، اشارت به رسول باشد - عليه السّلام . * ( وَلَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ ) * ، آنگه حق تعالى گفت : اگر ما عذاب باز پس داريم از ايشان ، يعنى از آن كافران كه اين مقالت مىگويند تا به مدّتى معلوم . و امّت به معنى مدّت است و حين ، و كذا قوله : . . . وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ( 7 ) ، اى بعد حين ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است و مجاهد و قتاده . زجّاج گفت و فرّاء ( 8 ) و جبّائى ، گفتند : الى امّة ( 9 ) ، الى جماعة ، تا ( 10 ) جماعتى كه از پس اينان آيند كه در تكليف امتثال اوامر نكنند ، حكمت اقتضاى آن كند كه ايشان را هلاك كند و قيامت بر انگيزد . و خلاصهء اين قول آن است كه : اگر ما تأخير عذاب كنيم تا آنگه كه آن امّت اندك شمارده آيد ( 11 ) . رمّانى گفت : اى الى جماعة معلومة انّه ( 12 ) ليس فيها [ من ] ( 13 ) يؤمن ، يعنى تأخير عذاب كند تا جماعتى كه معلوم از حال ايشان ( 14 ) بود كه

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : مختبران . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : اورع . ( 3 ) . آج ، لب ، آز : يعنى . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز با . ( 5 ) . اساس : منتقم ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 6 ) . آو ، آج ، بم : ساحرا . ( 7 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 45 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : زجّاج و فرّاء . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز اى . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : با . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : آيند ، مل : اند . ( 12 ) . مج : انّها . ( 13 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 14 ) . همهء نسخه بدلها آن .